कोरोनामुळे 2021 मध्ये होणारी जनगणना पुढे ढकलल्यानंतर तब्बल 15 वर्षांनी देशात (census process) पुन्हा एकदा जनगणनेची प्रक्रिया सुरू होणार आहे. केंद्र सरकारने 1 एप्रिलपासून देशव्यापी जनगणना सुरू करण्याचा निर्णय घेतला असून त्यासाठीची तयारी अंतिम टप्प्यात पोहोचली आहे. यावेळची जनगणना पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने होणार असल्यामुळे ती आधीच्या तुलनेत अधिक आधुनिक आणि व्यापक मानली जात आहे. रजिस्ट्रार जनरल आणि जनगणना आयुक्त मृत्युंजय कुमार नारायण यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या प्रक्रियेत नागरिकांच्या जीवनशैलीशी संबंधित अनेक सविस्तर प्रश्न विचारले जाणार आहेत, मात्र गोळा केलेली सर्व वैयक्तिक माहिती पूर्णपणे गोपनीय ठेवली जाईल आणि ती माहिती माहितीचा अधिकार कायद्यांतर्गतही उघड केली जाणार नाही.
यावेळी जनगणना दोन (census process) टप्प्यांत पार पडणार आहे. पहिल्या टप्प्यात देशातील घरांची स्थिती आणि उपलब्ध सुविधा यांची माहिती गोळा केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात प्रत्येक कुटुंबातील सदस्यांची सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक माहिती नोंदवली जाईल. या जनगणनेतील सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘सेल्फ एन्युमरेशन’ची सुविधा, ज्यामुळे नागरिकांना स्वतः ऑनलाइन माहिती भरता येणार आहे. दिलेली माहिती नंतर सरकारी कर्मचारी घरभेटीद्वारे कागदपत्रांच्या आधारे पडताळून पाहणार आहेत. तसेच जातनिहाय जनगणनेचा मुद्दा दुसऱ्या टप्प्यात विचारात घेतला जाणार असल्याचेही स्पष्ट करण्यात आले आहे.
पहिल्या टप्प्यासाठी सरकारने 33 प्रश्न निश्चित केले असून त्यामध्ये घराच्या (census process) बांधकामाची माहिती, वापर, स्थिती तसेच कुटुंब प्रमुखाचे तपशील, कुटुंबातील सदस्यांची संख्या, लिंग आणि वैवाहिक स्थिती यांचा समावेश आहे. याशिवाय घरात उपलब्ध असलेल्या मूलभूत सुविधा जसे की पिण्याच्या पाण्याचा स्रोत, वीज, शौचालय, सांडपाणी व्यवस्थापन, स्वयंपाकघर आणि गॅस कनेक्शन याबाबतही माहिती घेतली जाणार आहे. कुटुंबाच्या आर्थिक स्थितीचा अंदाज घेण्यासाठी टीव्ही, इंटरनेट, लॅपटॉप, मोबाईल, सायकल, दुचाकी किंवा कार यांसारख्या वस्तूंबाबतही प्रश्न विचारले जाणार आहेत.
एकूणच, यावेळची जनगणना केवळ लोकसंख्या मोजण्यापुरती मर्यादित न राहता नागरिकांच्या जीवनमानाचा सखोल आढावा घेणारी ठरणार आहे. डिजिटल पद्धतीचा वापर, स्वगणनेची सुविधा आणि सविस्तर माहिती संकलन यामुळे ही जनगणना देशाच्या विकास नियोजनासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे.
हेही वाचा :
शाळांना २ मेपासून उन्हाळी सुटी; नवीन शैक्षणिक वर्ष १५ जूनपासून