भारतामध्ये आवळ्याला आयुर्वेदिक फळ म्हणून प्राचीन काळापासून मोठे स्थान (Ayurvedic) आहे. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यापासून पचन सुधारण्यापर्यंत प्रत्येक घरात आवळ्याचे महत्त्व मान्य केले जाते. मात्र आजवर या फळाच्या बियांकडे फारसे लक्ष दिले गेले नव्हते. त्या सर्रास टाकून दिल्या जात होत्या. आता मात्र या चित्रात मोठा बदल झाला आहे.
Patanjali Research Institute ने आचार्य Acharya Balkrishna यांच्या मार्गदर्शनाखाली आवळ्याच्या (Ayurvedic) बियांवर सखोल वैज्ञानिक संशोधन केले आहे. या अभ्यासातून असे समोर आले आहे की आवळ्याच्या बियांमध्ये फळाच्या गरापेक्षा अधिक प्रमाणात काही महत्त्वाचे पोषक घटक आढळतात. संशोधनानुसार या बियांमध्ये अँटिऑक्सिडंट्स, ओमेगा फॅटी ॲसिड्स, लिनोलिक ॲसिड, क्वेरसेटिन, कॅटेचिन, गॅलिक ॲसिड, फ्लेव्होनॉइड्स आणि सॅपोनिन्स मुबलक प्रमाणात असतात. हे घटक हृदय, त्वचा, केस, रोगप्रतिकारशक्ती आणि मानसिक आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात, असे संशोधकांचे म्हणणे आहे.
या निष्कर्षांच्या आधारे पतंजली (Ayurvedic) समूहाने विविध आयुर्वेदिक उत्पादने विकसित केली आहेत. हृदयाच्या आरोग्यासाठी सपोर्ट कॅप्सूल, त्वचा व केसांच्या निगेसाठी फाइटोन्युट्रिएंट ऑईल, ताण व सूज कमी करण्यासाठी हर्बल टॅब्लेट्स तसेच मधुमेह व्यवस्थापनासाठी पूरक उत्पादने बाजारात आणली गेली आहेत.
या संशोधनाला Ministry of AYUSH आणि Council of Scientific and Industrial Research यांसारख्या संस्थांकडून मान्यता मिळाल्याचा दावा करण्यात आला आहे. काही शैक्षणिक जर्नल्समध्येही या अभ्यासाचे निष्कर्ष प्रकाशित झाल्याचे सांगितले जाते.
आवळ्याच्या बियांच्या वापरामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही (Ayurvedic) चालना मिळाल्याचे चित्र आहे. पूर्वी कचरा समजल्या जाणाऱ्या बियांना आता बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. पतंजलीने संघटित पुरवठा साखळी उभारल्यामुळे हजारो शेतकरी कुटुंबांना अतिरिक्त उत्पन्नाचा स्रोत मिळाल्याचे सांगितले जाते. झिरो-वेस्ट हर्बल शेतीला प्रोत्साहन मिळाल्यामुळे फळाचा कोणताही भाग वाया जात नाही आणि सर्क्युलर इकॉनॉमीच्या संकल्पनेलाही बळ मिळत आहे.
पर्यावरणीय दृष्टीनेही हा उपक्रम महत्त्वाचा मानला जात आहे. सेंद्रिय कचरा कमी होणे, टिकाऊ स्त्रोतांमधून कच्चा माल उपलब्ध होणे आणि इको-फ्रेंडली प्रक्रिया यामुळे हर्बल उद्योगात शाश्वततेचा नवा नमुना निर्माण झाला आहे.
वैज्ञानिक नवोन्मेषाच्या दृष्टीने पाहता, आवळा (Ayurvedic) बियांच्या तेलात प्रोटीनयुक्त घटक, लिनोलिक ॲसिड आणि ओमेगा फॅटी ॲसिड असल्यामुळे फंक्शनल फूड्स, आयुर्वेद आधारित कॉस्मेटिक्स आणि थेरप्युटिक सप्लिमेंट्ससाठी नवीन शक्यता निर्माण झाल्या आहेत. 2024 मध्ये आवळा बियांच्या एक्स्ट्रॅक्ट फॉर्म्युलेशनसंदर्भात पेटंट अर्जही दाखल करण्यात आल्याची माहिती देण्यात आली आहे.
या संपूर्ण संशोधनामुळे आयुर्वेदिक ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञान यांचा (Ayurvedic) संगम साधण्याचा प्रयत्न पुढे आला आहे. पारंपरिक ज्ञानाला वैज्ञानिक आधार मिळाल्यास जागतिक आरोग्य क्षेत्रात भारताची भूमिका अधिक मजबूत होऊ शकते, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे. आवळा बियांच्या संशोधनामुळे आर्थिक प्रगती, पर्यावरणीय शाश्वतता आणि वैज्ञानिक नवकल्पना या तिन्ही क्षेत्रांत एकाच वेळी सकारात्मक परिणाम घडू शकतात, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
हेही वाचा :
शाहिद कपूरच्या करियरमधील असा चित्रपट, जिथे हिरॉईनपेक्षाही मिळाले होते कमी पैसे!