आपण कधी नव्याने बांधलेल्या किंवा पूर्णपणे रिकाम्या घरात (empty house) बोललो असाल, तर आपलाच आवाज पुन्हा आपल्या कानांपर्यंत परत येतो असा अनुभव अनेकांना आला असेल. कधी कधी असे वाटते की खोलीच्या एखाद्या कोपऱ्यात कुणीतरी आपला आवाज परत बोलत आहे. लहानपणी हा अनुभव जादूसारखा वाटतो; मात्र विज्ञानाच्या दृष्टीने या घटनेला ‘इको’ किंवा प्रतिध्वनी असे म्हणतात.
ध्वनी म्हणजेच आवाज (empty house) हा लहरींच्या स्वरूपात प्रवास करतो. जसा एखादा चेंडू भिंतीवर आपटला की पुन्हा आपल्या दिशेने परत येतो, त्याचप्रमाणे ध्वनीलहरी देखील एखाद्या अडथळ्यावर आदळल्यावर परत परावर्तित होतात. जेव्हा आपला आवाज समोर असलेल्या भिंतीसारख्या कठीण पृष्ठभागावर आदळतो, तेव्हा त्या लहरी परत आपल्या दिशेने येतात आणि आपण त्या पुन्हा ऐकतो. यालाच प्रतिध्वनी किंवा इको म्हणतात.
भौतिकशास्त्रात या प्रक्रियेला ‘परावर्तन’ असे म्हटले जाते. जसा प्रकाश (empty house) आरशावर आदळून परत येतो, तसाच ध्वनीही कठीण पृष्ठभागावरून परावर्तित होतो. मात्र प्रत्येक खोलीत प्रतिध्वनी स्पष्ट ऐकू येत नाही. त्यामागे एक महत्त्वाचा वैज्ञानिक नियम आहे. आपल्या मेंदूला दोन वेगवेगळे आवाज ओळखण्यासाठी किमान 0.1 सेकंदांचे अंतर आवश्यक असते. त्यामुळे स्पष्ट प्रतिध्वनी ऐकण्यासाठी आवाज देणाऱ्या व्यक्ती आणि भिंतीमध्ये सुमारे 17.2 मीटर अंतर असणे गरजेचे असते. जर खोली लहान असेल, तर आवाज इतक्या वेगाने परत येतो की मेंदू मूळ आवाज आणि त्याची प्रतिध्वनी यामधील फरक ओळखू शकत नाही.
रिकाम्या खोलीत प्रतिध्वनी (empty house) जास्त स्पष्ट ऐकू येण्याचे कारण म्हणजे तिथल्या भिंती साधारणपणे सपाट आणि कठीण असतात. अशा भिंती ध्वनीलहरींना परत उडवून पाठवतात. पण भरलेल्या खोलीत सोफा, पडदे, गालिचे, कपडे किंवा इतर वस्तू असतात. या वस्तू ध्वनी शोषक म्हणून काम करतात आणि ध्वनीलहरी स्वतःमध्ये शोषून घेतात. त्यामुळे आवाज परत परावर्तित होत नाही आणि प्रतिध्वनी कमी किंवा अजिबात ऐकू येत नाही.
यामुळेच रिकाम्या खोलीत आपल्याला स्वतःचा आवाज पुन्हा ऐकू येतो, तर (empty house) भरलेल्या खोलीत तो अनुभव जवळजवळ होत नाही. विज्ञानाच्या साध्या नियमांमुळे आपल्या दैनंदिन आयुष्यातील अशा अनेक गोष्टींचे रहस्य उलगडते.
हेही वाचा :
इराण–अमेरिका युद्धाचा फटका सामान्य जनतेला, हजारो कामगारांची नोकरी जाणार? गॅस टंचाईमुळे उद्योग संकटात
सावधान! LPG गॅस कनेक्शनच्या नावाखाली मोठा फ्रॉड, चार दिवसात सायबर भामट्यांचा नागरिकांना लाखोंचा गंडा
सिलेंडरनंतर आता बाटलीबंद पाणीही मिळणं होणार मुश्किल; भारतासमोर नवं संकट?