लग्न हा प्रत्येकाच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. नव्या (Marriage) नात्यांची सुरुवात, नव्या जबाबदाऱ्या आणि नव्या आयुष्याचा प्रवास याची स्वप्ने रंगवली जातात. मात्र भारतात काही ठिकाणी अशी एक परंपरा आढळते, जी सामान्य विवाह पद्धतींपेक्षा वेगळी आहे. हिमालयीन भागातील काही समुदायांमध्ये एकाच कुटुंबातील दोन किंवा अधिक भाऊ एकाच मुलीशी विवाह करतात. ही पद्धत परस्पर संमतीने आणि स्थानिक रीतिरिवाजांनुसार पार पडते.
ही परंपरा प्रामुख्याने Himachal Pradesh मधील Sirmaur district जिल्ह्यातील ट्रान्स गिरी भागात (Marriage) पूर्वीपासून प्रचलित होती. काही वर्षांपूर्वी या भागात दोन भावांनी एका मुलीशी पारंपरिक विधींनुसार विवाह केल्याची चर्चा झाली होती. स्थानिक समाजमान्यतेनुसार आणि कुटुंबीयांच्या संमतीने हा विवाह सोहळा पार पडला होता. हिमालयीन पट्ट्यातील काही जमातींमध्ये या प्रकारच्या विवाहाला स्थानिक भाषेत “जजदा लग्न” असे संबोधले जाते.
इतिहासात पाहिले तर ही पद्धत Uttarakhand मधील जौनसार-बावर आणि Kinnaur प्रदेशातही आढळून येते. डोंगराळ भागात शेतीयोग्य जमीन अत्यंत मर्यादित असल्याने कुटुंबाची मालमत्ता तुकडे होऊ नयेत आणि जमीन एकत्रित राहावी, या उद्देशाने अशी विवाह पद्धती विकसित झाल्याचे समाजशास्त्रज्ञ सांगतात. विवाहानंतर संपूर्ण कुटुंब नववधूची जबाबदारी सामूहिकपणे स्वीकारते.
या व्यवस्थेत सहसा मोठा भाऊ हा मुलांचा कायदेशीर (Marriage) पिता मानला जातो, तर इतर भाऊही कुटुंबातील सदस्य म्हणून समान जबाबदाऱ्या पार पाडतात. स्थानिक वडीलधाऱ्यांच्या मते, या नात्यांची पायाभरणी परंपरा, परस्पर विश्वास आणि सामाजिक नियमांवर आधारित असते.
मात्र गेल्या काही दशकांत आधुनिक शिक्षणाचा प्रसार, कायदेशीर जागरूकता आणि बदलती सामाजिक मूल्ये यामुळे अशा विवाहांची संख्या लक्षणीयरीत्या घटली आहे. १९७० आणि १९८० च्या दशकानंतर या प्रथेचा प्रभाव कमी होत गेला. आजच्या काळात अशा प्रकारचे विवाह अत्यंत दुर्मिळ झाले असून, ते सार्वजनिकरित्या फारसे समोर येत नाहीत. तरीही भारतातील विवाह परंपरांची विविधता आणि सामाजिक रचनेतील बदल समजून घेण्यासाठी ही प्रथा अभ्यासकांसाठी महत्त्वाचा विषय ठरते.
हेही वाचा :
महेंद्रसिंह धोनीवर मोठा अन्याय, सत्य समजताच येईल संताप, खळबळजनक माहिती समोर!
मोठी बातमी! बीजेपीचा बांगलादेशमध्ये झेंडा, लोकसभेची एक जागा जिंकली